Vaknaður

Ég vaknaði við einhverja skrýtna martröð um fjögurleytið í morgun og hef ekki náð að sofna síðan. Þegar ég var enn vakandi eftir 10 mínútur fór ég bara á fætur og tók fram Schubert 9og byrjaði að greina.

Ég vil nú meina að níunda sinfónía Schubert sé sú mikilvægasta af þeim sinfóníum sem voru samdar á millibilsárum klassíkur og rómantíkur. Hvernig hann notar hljóðfærin er svo originalt. Hann nær að ljá básúnunum því drama sem þær verða síðan hvað þekktastar fyrir. Hornið verður æ mikilvægara og er hægt að fullyrða að ef Schubert hefði ekki tekið þetta skref þá hefði þróun hljómsveitartónlistar orðið önnur.

Beethoven sinfóníurnar eru allar mjög mikilvægar líka en hvað skrif fyrir hljómsveit verð ég að segja að persónulega skrifar Schubert mun betur. Að sjálfsögðu verður að taka fram að Schubert var uppi aðeins á eftir Beethoven og var eflaust búin að stúdera einhver verka Beethoven.

Inngangurinn að níundu sinfóníunni hefst með cantus firmus í hornunum sem bergmálast svo í tréi og strengjum í snoturri harmóníseringu. Stefið er dóminerandi í öllum inngangnum og kemur fram í alls 5 formum. Formið er ABABA en B hlutarnir eru melódíur sem styðjast við upphafsstefið en eru aðeins öðruvísi. Hvað tóntegundir varðar þá er verkið í C en strax í inngangnum fer Schubert alla leið yfir í des-moll áður en hann snýr aftur í upphafstóntegundina.

Schubert var fyrsta tónskáldið, í sinfónískum verkum, sem nýtti sér listina að nota fjarskylda hljóma með því að láta sameiginlega nótu eða nótur tengja þá. Á þann hátt er auðvelt að tengja saman nær óskyld tónsvæði. Úr C í As í des eins og hann gerir í áðurtöldum inngangi.

Beethoven var reyndar byrjaður á þesskonar hljómatengslum en aðeins í píanómúsík sinni og kannski eitthvað í kammermúsíkinni. ´

Sinfóníska formið var á klassíska tímanum það form sem tók minnstum breytingum, það var mjög íhaldsamt. Tónskáld voru smeyk við að þróa það áfram vegna hræðslu við það að enginn myndi þá vilja spila eða hlusta á sinfóníurnar.

Aðaláherslan á þeim tíma var á píanósónötur og strengjakvartetta, og var strengjakvartettinn æðsta músíkalska formið á þeim tíma og þar þróaðist músíkin áfram. Sú tónlist var iðulega samin til að heilla kollegana í músíkheiminum. Fólk sem hafði svipaða þekkingu og tónskáldið og voru lærðir músíkantar.

Það að sjálfsögðu gekk ekki upp með sinfóníur af því að yfirleitt voru hljómsveitirnar uppfullar af áhugamönnum og rekstur hljómsveita stóð og féll með aðsókn. Ekki bætti úr skák að hljómsveitarfólk er að jafnaði það fólk sem kvartar mest yfir öllu, lítil breyting orðið á því.

Hvað kemur þá til að Schubert semji níundu sinfóníuna eins og hún er? Það var ekki nokkur leið fyrir venjulega spilara að spila verkið. Teknískar kröfur á strengjaleikarana eru djöfullegar og blásarar hafa aldrei áður haft jafn mikið að gera í sinfóníu og til að toppa allt þá tekur rúman klukkutíma að flytja verkið. Sinfónían var nefnilega ekki samin til að verða flutt.

Af öllum þeim snilldarverkum sem liggja eftir Schubert var 9. sinfónían mikilvægust fyrir hann sjálfan, en hann heyrði hana aldrei flutta.

Í dag semja tónskáld ekki verk án þess að vera nokkuð viss um að þau fái þau flutt. Það hefur verið þannig í tæpa eina og hálfa öld. Ástæðan er sú að um ca. miðja 19. öldina breyttist hlutverk tónlistarinnar af hendi tónlistarmanna. Tónlistin breyttist í listform og var ekki lengur talin til vísinda eins og aldirnar fyrir þann tíma.

Það hljómar skringilega í okkar eyru en músík er tiltölulega nýlega orðin að listformi.

Tónlist hefur frá örófi alda verið partur af menningu fólks í sínum líklegustu og ólíklegustu myndum og eins og með allar tegundir af hegðunum þá urðu til sérfræðingar í þeim fræðum. Forngrikkir reiknuðu það út að annar tónn í yfirtónaröðinni myndaðist af tíðni sem var tvöfallt hraðari en fyrsti tónninn og það markaði upphafið að vísindalegri nálgun á tónlist og tónlist var reiknuð út.

Tónlist, eins og heimurinn allur, byggist á tölum og það er þeim tölum að þakka að Schubert gat samið sína tónlist eins og hann gerði.

Undanfarna hálfa öld hefur verið mikil gróska í "upprunalegum" flutningi á tónlist. Það er ekki eingöngu hljóðfærin sem er reynt að líkja eftir heldur er tónlistin spiluð með öðru stillingarkerfi en tíðkast nú í dag í vestrænni tónlist. Á barrokk tímum hljómuðu allar nótur sem við þekkjum í dag hálftóni neðar. Hvernig vitum við það? Því þökkum við vísindalegri nálgun að tónlist. Tónvísindamenn þess tíma reiknuðu út þá tíðni sem hver nótar hljómaði og skrifuðu það niður og það sem meira er að í Evrópu voru á að giska hundrað mismunandi stillingakerfi á fyrri hluta 18. aldarinnar. Um miðjan 18. öldina var síðan reynt að samræma stillingarkerfið fyrir alla Evrópu og varð að því stillingarkerfi sem við þekkjum í dag, sem sagt jöfn stilling. Það tók samt um 100 ár að verða að staðreynd.

Það sem gerðist með jöfnu stillingunni var að til dæmis gís og as urðu að sömu nótunni. Allir nema píanóleikarar og orgelleikarar skynja þó að það er mikill munur á þessum tveim nótum. En ef as og gís hljóma eins og er auðvitað ekkert mál að tengja saman As og E dúr en það eru átta formerki sem skilja að þá hljóma. Ef ráðandi aðilar í tónlist í Evrópu hefðu ekki tekið þá ákvörðun að samræma stillingarkerfið þá hefði Schoenberg aldrei getað samið í 12 tóna stíl, sú ákvörðun var upphafið að endalokunum á tónal músík.

Þegar C dúr og G dúr hljómuðu nákvæmlega eins, bara á annarri bylgjulengd, þá þurftu tónskáld að finna nýjar leiðir til að lita tónlist sína. Á tæpri öld var búið að eyða tónal músík. Það er að segja þegar talað er um þá sem enn líta á tónlist sem hrein vísindi, eins og Boulez og Zenakis. Þeir eru ekkert öðruvísi en Mozart og Beethoven hvað það varðar að þeir eru að reyna að nýta það kerfi sem við höfum núna á eins vitrænan hátt og mögulegt er. Gallinn er bara að mikið af þess konar tónlist lýtur bara vel út á pappírunum en fyrir eyru dauðlegra manna eru þetta bara óhljóð. En eins og með Schubert þá er þessi tónlist ekki samin til að verða flutt. Að einhver vilji flytja hana er bara bónus.

En nú er komin tími á morgunmat. Brauð og kók.